पूर्वको ट्रेड युनियन आन्दोलनको ऐतिहासिकता, राजनीतिक परिवर्तनमा भूमिका र विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूको योगदान नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन, सामाजिक परिवर्तन र श्रमिक अधिकारको इतिहासमा पूर्वी नेपालका श्रमिक तथा ट्रेड युनियन आन्दोलनको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ- ओपेन्द्र कुमार राय उपमहासचिव केन्द्रीय समिति
उद्योग, चिया बगान, यातायात, निर्माण, पर्यटन तथा विभिन्न सेवा क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूले आफ्नो श्रम मात्र होइन, अधिकार, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको स्थापनाका लागि पनि उल्लेखनीय भूमिका निर्वाह गरेका छन्। ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पूर्वी नेपाल औद्योगिक तथा कृषि उत्पादनको महत्वपूर्ण क्षेत्रको रूपमा परिचित छ।
विराटनगर जुट मिल, विराटनगर कपडा उद्योग, पूर्वाञ्चलका चिया बगान तथा विभिन्न उत्पादनमूलक उद्योगहरूमा कार्यरत श्रमिकहरूको संघर्षबाट नै नेपालको संगठित ट्रेड युनियन आन्दोलनको विकास भएको हो। वि.सं. २००३ सालमा विराटनगर जुट मिलमा भएको ऐतिहासिक श्रमिक आन्दोलनलाई नेपालको आधुनिक श्रमिक आन्दोलनको सुरुवात मानिन्छ। उक्त आन्दोलनले मजदुरहरूको ज्याला, सेवा सुविधा र श्रम अधिकारका सवाल उठाउनुका साथै राणा शासनविरुद्धको राजनीतिक आन्दोलनलाई पनि बल प्रदान गरेको थियो। यस आन्दोलनमा श्रमिक, राजनीतिक नेतृत्व र आम जनताको साझा सहभागिताले नेपालमा प्रजातान्त्रिक परिवर्तनको आधार तयार गरेको थियो।
राजनीतिक परिवर्तनमा ट्रेड युनियनको भूमिका नेपालका विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनहरूमा ट्रेड युनियनहरूको सक्रिय सहभागिता रहँदै आएको छ। २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/०६३ सालको जनआन्दोलन तथा गणतन्त्र स्थापनाको आन्दोलनमा श्रमिक वर्ग अग्रपंक्तिमा उभिएको इतिहास छ। ट्रेड युनियनहरूले श्रमिक अधिकारको रक्षा मात्र नगरी लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय, मानव अधिकार र समावेशी राज्य निर्माणका लागि पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। राजनीतिक परिवर्तनका प्रत्येक चरणमा श्रमिक संगठनहरूले जनदबाब सिर्जना गर्दै परिवर्तनलाई सफल बनाउन योगदान दिएका छन्।
विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूको भूमिका
१. उद्योग क्षेत्र: उद्योग क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूले उत्पादन प्रणालीलाई सञ्चालन गर्ने आधारशक्ति प्रदान गरेका छन्। उद्योगको विकास, उत्पादन वृद्धि तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउन उनीहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। श्रमिकहरूको निरन्तर संघर्षका कारण न्यूनतम ज्याला, सामाजिक सुरक्षा तथा श्रम अधिकारका विभिन्न व्यवस्थाहरू स्थापित भएका छन्।
२. यातायात क्षेत्र: यातायात क्षेत्रका श्रमिकहरूले देशको आर्थिक तथा सामाजिक गतिविधिलाई गतिशील बनाउने कार्य गरेका छन्। यात्रु तथा मालसामानको सुरक्षित ढुवानीमार्फत व्यापार, उद्योग र सेवाक्षेत्रलाई चलायमान राख्न यातायात श्रमिकहरूको योगदान उल्लेखनीय छ।
३. चिया क्षेत्र: पूर्वी नेपालको चिया उद्योग राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र निर्यात व्यापारको महत्वपूर्ण आधार हो। इलाम, झापा, मोरङ लगायतका जिल्लाका चिया श्रमिकहरूले कठिन परिस्थितिमा काम गर्दै नेपालको चियालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। तर अझै पनि चिया श्रमिकहरूको पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा र जीवनस्तर सुधारका चुनौतीहरू विद्यमान छन्।
४. पर्यटन क्षेत्र: पर्यटन क्षेत्रका होटल, रेष्टुरेन्ट, ट्रेकिङ, ट्राभल तथा अन्य सेवामा कार्यरत श्रमिकहरूले नेपालको पर्यटन उद्योगलाई जीवन्त बनाएका छन्। पर्यटकलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गरी राष्ट्रिय आय वृद्धि तथा रोजगारी सिर्जनामा उनीहरूको महत्वपूर्ण योगदान छ।
५. निर्माण क्षेत्र: सडक, पुल, भवन, जलविद्युत् तथा अन्य पूर्वाधार निर्माणमा संलग्न श्रमिकहरू विकास निर्माणका प्रमुख संवाहक हुन्। जोखिमपूर्ण वातावरणमा काम गर्दै देशको भौतिक विकासमा उनीहरूले ठूलो योगदान दिएका छन्।
६. विभिन्न संघसंस्था तथा सेवा क्षेत्र: बैंक, सहकारी, शैक्षिक संस्था, सञ्चार, स्वास्थ्य, निजी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूमा कार्यरत श्रमिक तथा कर्मचारीहरूले सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउँदै सामाजिक तथा आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याएका छन्।
यिनका हकहित संरक्षणका लागि ट्रेड युनियनहरूको भूमिका अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। वर्तमान चुनौती र सम्भावना विश्वव्यापीकरण, प्रविधिको विकास, श्रम बजारको परिवर्तन तथा असंगठित क्षेत्रको विस्तारले ट्रेड युनियन आन्दोलनका अगाडि नयाँ चुनौतीहरू खडा गरेका छन्। श्रमिकहरूको रोजगारी सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा, मर्यादित काम, उचित पारिश्रमिक तथा श्रम अधिकारको प्रभावकारी कार्यान्वयन आजका प्रमुख मुद्दा बनेका छन्।
यद्यपि पूर्वी नेपालमा उद्योग, पर्यटन, कृषि-आधारित उद्योग, चिया, निर्माण तथा सेवा क्षेत्रको विस्तारसँगै श्रमिक संगठनहरूको भूमिका अझ व्यापक बन्ने सम्भावना रहेको छ। श्रमिक एकता, सामाजिक संवाद र श्रम अधिकारको संरक्षणमार्फत समृद्ध तथा न्यायपूर्ण समाज निर्माणमा ट्रेड युनियन आन्दोलनले भविष्यमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
निष्कर्ष: पूर्वी नेपालको ट्रेड युनियन आन्दोलन केवल श्रमिक अधिकारको आन्दोलन मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन र सामाजिक परिवर्तनको महत्वपूर्ण अध्याय हो। इतिहासदेखि वर्तमानसम्म उद्योग, यातायात, चिया, पर्यटन, निर्माण तथा सेवा क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूले राष्ट्र निर्माण, आर्थिक विकास र राजनीतिक परिवर्तनमा अतुलनीय योगदान दिएका छन्।
श्रमिकहरूको सम्मान, अधिकारको सुनिश्चितता र सामाजिक सुरक्षाको विस्तार नै समृद्ध नेपाल निर्माणको आधार बन्न सक्छ।
ओपेन्द्र कुमार राय उपमहासचिव केन्द्रीय समिति तथा कोशी प्रदेश इन्चार्ज अखिल नेपाल ट्रेड युनियन महासंघ
Be the first to comment